Od 2008 r. w krajach Unii Europejskiej 18 listopada obchodzony jest Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach. Ponadto od 2018 r., w dniach 18-24 listopada obchodzony jest Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach. Obydwie kampanie mają na celu zwrócenie uwagi na narastanie oporności na antybiotyki wśród drobnoustrojów wywołującychzakażenia u ludzi.
Tematem przewodnim tegorocznej kampanii EAAD/WAAW jest hasło„Działaj teraz. Chrońnaszą teraźniejszość, zabezpiecz naszą przyszłość”. Głównym celem kampanii EAAD/WAAW jest zwiększanie świadomości społeczeństwa na temat narastania i rozprzestrzeniania sięoporności na antybiotyki wśród drobnoustrojów wywołującychzakażenia u człowieka. Zachęcamy do zapoznania się z zamieszczonymi materiałami.
„DZIAŁAJ TERAZ:CHROŃ NASZĄ TERAŹNIEJSZOŚĆ,ZABEZPIECZ NASZĄ PRZYSZŁOŚĆ.”
LEKI PRZECIWDROBNOUSTROJOWE
Środki przeciwdrobnoustrojowe (antybiotyki, leki przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze
i przeciwpasożytnicze) to substancje stosowane w leczeniu infekcji u ludzi, zwierząt oraz
roślin. Wprowadzenie antybiotyków do terapii zakażeń było jednym z najważniejszych
odkryć w historii medycyny. Zrewolucjonizowały one leczenie infekcji bakteryjnych,
znacząco zmniejszając zachorowalność i śmiertelność spowodowaną przez chorobotwórcze
bakterie. Obecnie stanowią nieodzowne narzędzie medycyny, umożliwiając wykonywanie
wielu procedur, takich jak przeszczepy, chemioterapia nowotworów czy inwazyjne zabiegi
chirurgiczne, które bez ich zastosowania byłyby niemożliwe.
Niestety, antybiotyki często są stosowane niewłaściwie. Po pierwsze, bywają przepisywane
w infekcjach wirusowych, wobec których są nieskuteczne. Po drugie, nadużywa się
preparatów o szerokim spektrum działania, które niszczą wiele różnych bakterii, a nie tylko te
odpowiedzialne za daną chorobę. Po trzecie, leki te bywają stosowane zbyt długo lub zbyt
krótko – zwłaszcza gdy pacjent przerywa terapię po uzyskaniu chwilowej poprawy.
2
OPORNOŚĆ NA LEKI PRZECIWDROBNOUSTROJOWE
Niewłaściwe stosowanie antybiotyków sprzyja powstawaniu i rozprzestrzenianiu się
szczepów bakterii opornych na leczenie. Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe
(ang. Antimicrobial Resistance, AMR) to obecnie jedno z największych globalnych zagrożeń
zdrowotnych. Zjawisko to polega na tym, że drobnoustroje zmieniają się pod wpływem
działania leków i przestają na nie reagować. W konsekwencji leczenie infekcji staje się
znacznie trudniejsze, a czasem niemożliwe, co może prowadzić do śmierci chorego.
Nieskuteczność leków powoduje, że infekcje utrzymują się w organizmie dłużej,
a drobnoustroje je wywołujące mogą łatwiej przenosić się na inne osoby.
Lekarze na całym świecie coraz częściej spotykają się z przypadkami zakażeń, których nie
można skutecznie leczyć, ponieważ bakterie są oporne na dostępne antybiotyki. Oporność ta
rośnie do niebezpiecznego poziomu we wszystkich regionach świata. Pojawiają się też nowe
mechanizmy oporności, które rozprzestrzeniają się globalnie, zagrażając skutecznemu
leczeniu powszechnych infekcji. Coraz więcej chorób, takich jak zapalenie płuc, gruźlica,
rzeżączka czy salmonelloza, staje się znacznie trudniejszych do wyleczenia, gdyż dotychczas
stosowane leki tracą skuteczność.
W 2024 roku opublikowano wyniki kompleksowego badania globalnych trendów
antybiotykooporności w latach 1990–2021 oraz prognoz do roku 2050. Szacuje się, że w 2021r.
oporność bakteryjna była bezpośrednią przyczyną 1,14 miliona zgonów i przyczyniła się do
4,71 miliona zgonów na świecie. W ciągu ostatnich 31 lat śmiertelność z powodu AMR
różniła się w zależności od wieku i regionu: spadła o ponad 50% wśród dzieci poniżej 5 roku
życia, ale wzrosła o ponad 80% wśród osób powyżej 70 roku życia.
Największy wzrost liczby zgonów odnotowano w przypadku zakażeń wywołanych przez
opornego na metycylinę gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus MRSA) – z 57 200
w 1990 r. do 130 000 w 2021 r. Wśród bakterii Gram-ujemnych najszybciej rosła oporność na
karbapenemy – z 127 000 przypadków w 1990 r. do 216 000 w 2021 r. Prognozy wskazują,
że w 2050 roku liczba zgonów bezpośrednio związanych z opornością może wzrosnąć do
1,91 miliona. Najwyższe wskaźniki śmiertelności przewiduje się w Azji Południowej,
Ameryce Łacińskiej i na Karaibach. Największy odsetek zgonów (ok. 66%) będzie dotyczył
osób starszych, powyżej 70. roku życia 1
.
Nadużywanie i niewłaściwe stosowanie leków przeciwdrobnoustrojowych u ludzi, zwierząt
i roślin to główne przyczyny rozwoju oporności. W efekcie powstają tzw. „superbakterie” –
szczepy oporne na działanie wielu antybiotyków, co sprawia, że leczenie zakażeń przez nie
3
wywołanych staje się bardzo ograniczone, a czasem wręcz niemożliwe. Coraz częściej izoluje
się szczepy bakterii opornych na wszystkie dostępne leki. Oporność na antybiotyki prowadzi
do wydłużenia hospitalizacji, zwiększa ryzyko niepowodzenia terapii i zgonu pacjenta oraz
znacząco podnosi koszty leczenia.
Antybiotykooporność może dotknąć każdego – niezależnie od wieku czy miejsca
zamieszkania. Każdy z nas może jednak przyczynić się do zwiększania świadomości
i odpowiedzialnego stosowania antybiotyków!
W krajach, gdzie antybiotyki są dostępne bez recepty lub brak jest wytycznych opartych na
dowodach naukowych (Evidence Based Medicine), problem narasta szczególnie szybko.
Nadużywanie i niekontrolowany dostęp do tych leków sprzyjają rozwojowi oporności.
Bez zdecydowanych działań możemy powrócić do „ery przedantybiotykowej”, kiedy to
nawet proste zakażenie mogło zakończyć się śmiercią pacjenta. Organizacje zdrowia
publicznego ostrzegają, że zaledwie 80 lat po odkryciu penicyliny stoimy w obliczu braku
skutecznych leków na część infekcji bakteryjnych. Nawet jeśli powstaną nowe preparaty, bez
zmiany zachowań, oporność nadal będzie poważnym zagrożeniem.
Konieczne są także działania profilaktyczne: szczepienia, częste mycie rąk, bezpieczne
zachowania seksualne i właściwa higiena żywności.
Antybiotykooporność nazywana jest przez lekarzy i naukowców „cichą pandemią XXI
wieku”. Dotyka wszystkie regiony świata – zarówno kraje bogate, jak i rozwijające się –
pogłębiając nierówności i ubóstwo.
Dodatkowo, świat mierzy się z kryzysem dostępu do antybiotyków. W obliczu rosnącej
oporności brakuje środków na badania oraz zapewnienie równego dostępu do nowych
i istniejących szczepionek, diagnostyki i leków.
KONCEPCJA JEDNO ZDROWIE (ONE HEALTH)
Walka z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe wpisuje się także w działania One
Health. Koncepcja „Jedno zdrowie” nie jest nowa, ale zyskała większe zainteresowanie
ewaluując w ciągu ostatniej dekady pod wpływem zwiększonej częstotliwość i skali zagrożeń
łączących zdrowie ludzi, zwierząt, roślin i środowiska.
4
Koncepcja „Jedno Zdrowie” wzywa do holistycznego i systemowego podejścia, które
uwzględnia wzajemne powiązania między zdrowiem ludzi, zwierząt, roślin i środowiska. Od
2016 roku, corocznie, każdego 3 listopada obchodzony jest Światowy Dzień One Health.
Opracowana w roku 2022 przez Panel Ekspertów Wysokiego Szczebla One Health (ang. One
Health High-Level Expert Panel, OHHLEP) definicja określa koncepcję Jedno Zdrowie jako
zintegrowane, ujednolicone podejście, którego celem jest zrównoważenie i optymalizacja
zdrowia ludzi, zwierząt, roślin i ekosystemów. Uznaje ono, że zdrowie ludzi, zwierząt
domowych i dzikich, roślin i szerszego środowiska (w tym ekosystemów) są ściśle
powiązane i współzależne 2
.
Podejście to mobilizuje wiele sektorów, dyscyplin i społeczności na różnych poziomach
społeczeństwa do współpracy na rzecz wspierania dobrostanu i przeciwdziałania zagrożeniom
dla zdrowia i ekosystemów, jednocześnie odpowiadając na zbiorowe zapotrzebowanie na
czystą wodę, energię i powietrze, bezpieczną i wartościową żywność, podejmując działania
w sprawie zmian klimatu i przyczyniając się do zrównoważonego rozwoju 3
.
Warto także pamiętać, że zdrowiu zwierząt i roślin uprawianych na żywność zagraża również
AMR. Środki przeciwdrobnoustrojowe odgrywają kluczową rolę w zdrowiu ludzi, zwierząt
i roślin, a także w bezpieczeństwie żywności i bezpieczeństwie żywnościowym. Jednak AMR
stanowi stale rosnące i powszechne zagrożenie, napędzane nadużywaniem i niewłaściwym
stosowaniem środków przeciwdrobnoustrojowych w sektorze ludzkim, zwierzęcym
i roślinnym. Istnieje wiele czynników społecznych i środowiskowych, które przyspieszają
pojawianie się i rozprzestrzenianie się genów oporności i patogenów wśród ludzi, zwierząt
i środowiska. Należą do nich niedostateczny dostęp do usług zdrowotnych, brak czystej wody,
złe warunki sanitarne, niewłaściwe gospodarowanie odpadami i higiena, niewystarczające
regulacje prawne oraz brak świadomości i edukacji na temat ryzyka oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe i prawidłowego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych 3
.
Nadal też obowiązują nas przyjęte przez Radę UE w czerwcu 2023 roku zalecenia (2023/C
220/01) obejmujące następujące działania 4
:
1. Opracowanie krajowych planów działania na rzecz zwalczania oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe.
2. Nadzorowanie i monitorowanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i ich
konsumpcji.
3. Zapobieganie zakażeniom i ich kontrola.
5
4. Zarządzanie i rozważne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych.
5. Nadzór nad konsumpcją i opornością środków przeciwdrobnoustrojowych.
6. Podnoszenie świadomości, poprawa kształcenia i szkolenia.
7. Badania, rozwój i zachęty do innowacji i dostępu do środków przeciwdrobnoustrojowych
i innych medycznych środków przeciwdziałania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
8. Współpraca i przekazywanie danych o oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i ich
konsumpcji do globalnego systemu nadzorowania oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe.
9. Opracowanie i wdrażanie międzynarodowych norm i wytycznych dotyczących m.in.
odpowiedzialnego i rozważnego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych.
10. Sprawozdawczość czyli przedstawienia Radzie, cztery lata po przyjęciu niniejszego
zalecenia, sprawozdania z postępów w jego realizacji.
KAMPANIA EAAD/WAAW’ 2025
Wychodząc naprzeciw wyzwaniom związanym z narastaniem antybiotykoodporności, dwie
organizacje: Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC ang.
European Centre for Disease Prevention and Control) oraz Światowa Organizacja Zdrowia
(WHO, ang. World Health Organization) opracowały i wdrożyły zalecenia zwiększające
świadomość społeczeństwa i pracowników ochrony zdrowia, weterynarii, rolnictwa, ochrony
środowiska i administracji państwowej na temat oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe, w tym na antybiotyki.
Na wniosek ECDC Komisja Europejska ustanowiła w roku 2008 Europejski Dzień Wiedzy
Antybiotykach (EAAD, ang. European Antibiotic Awareness Day), który corocznie jest
obchodzony w krajach Unii Europejskich dnia 18 listopada.
Z kolei od roku 2018, w dniach 18-24 listopada obchodzony jest Światowy Tydzień Wiedzy
o Antybiotykach (WAAW, ang. World Antibiotic Awareness Week), ustanowiony przez
WHO w roku 2015 (16-22 XI).
W Polsce koordynatorem kampanii Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach i Światowy
Tydzień Wiedzy o Antybiotykach jest Narodowy Instytut Leków w Warszawie. Działania te
prowadzi w ramach realizacji Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025
finansowanego ze środków Ministra Zdrowia 5
.
6
ŚWIATOWY TYDZIEŃ WIEDZY O ANTYBIOTYKACH (WAAW)
Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach jako globalna kampania ma na celu zwiększenie
świadomości na temat narastania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i promowanie
działań ograniczających pojawianie i rozprzestrzenianie chorób i zakażeń opornych na leki.
WHO uznała oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe za jedno z 10 najpoważniejszych
globalnych zagrożeń zdrowia publicznego, oraz przedstawiła założenia globalnego planu
działania na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe poprzez
zwiększanie świadomości i wiedzy oraz zachęcanie do rozważnego stosowania środków
przeciwdrobnoustrojowych. W maju 2015 roku na Światowym Zgromadzeniu Zdrowia
zatwierdzono „Globalny plan działania dotyczący oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe” (ang. Global action plan on antimicrobial resistance), mający na
celu zapewnienie zapobiegania chorobom zakaźnym i zakażeniom oraz ich leczenia za
pomocą bezpiecznych i skutecznych leków.
Pięć celów strategicznych Globalnego Planu zaleca 6
:
1. Zwiększanie świadomości i zrozumienia oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe
2. Wzmocnienie nadzoru i badań
3. Zmniejszenie częstości infekcji
4. Optymalizację stosowania leków przeciwdrobnoustrojowych
5. Zapewnienie zrównoważonych inwestycji w zwalczanie oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe.
Od czasu przyjęcia globalnego planu działania w 2015 roku ponad 170 krajów opracowało
wielosektorowe krajowe plany działania w celu rozwiązania problemu AMR. Po analizie
uzyskanych wyników, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Organizacja Narodów
Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Program Narodów Zjednoczonych ds.
Środowiska (UNEP) i Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt (WOAH) zaplanowały
aktualizację globalnego planu na lata 2025-2028. Zaktualizowany Plan nie tylko zapewni
dostępność wytycznych ułatwiających przyspieszenie działań, ale także będzie odzwierciedlał
wielosektorowe podejście „Jedno Zdrowie”.
Tematem tegorocznej kampanii WAAW jest hasło: „DZIAŁAJ TERAZ. CHROŃ NASZĄ
TERAŹNIEJSZOŚĆ, ZABEZPIECZ NASZĄ PRZYSZŁOŚĆ”. Przypomina ono, że
zjawisko oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe już istnieje i wpływa nie tylko na
nasze zdrowie, ale także oddziałuje na zdrowie zwierząt i stan środowiska w którym wszyscy
żyjemy. Przesłanie jest jasne: aby stawić czoła temu zagrożeniu musimy działać teraz,
7
w sposób skoordynowany i we wszystkich sektorach. Dlatego, w oparciu o wnioski
opracowane podczas Spotkania Wysokiego Szczebla Zgromadzenia Ogólnego ONZ w 2024 r.
w sprawie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i po przyjęciu Deklaracji politycznej
na rok 2025, kampania wzywa wszystkich, w tym rządy, społeczeństwa obywatelskie,
świadczeniodawców opieki zdrowotnej, lekarzy weterynarii i innych specjalistów ds. zdrowia
zwierząt, rolników, podmioty działające na rzecz środowiska i opinię publiczną, do
przekształcenia zobowiązań politycznych w rzeczywiste działania. Razem możemy
zachować skuteczność środków przeciwdrobnoustrojowych i zbudować zdrowszą,
bardziej zrównoważoną planetę dla przyszłych pokoleń 7
.
Założenia wynikające z realizacji nowego hasła opisano w zadaniach kierowanych do
poszczególnych grup uczestniczących w kampanii (patrz str. 10).
EUROPEJSKI DZIEŃ WIEDZY O ANTYBIOTYKACH (EAAD)
EAAD to europejska inicjatywa zdrowotna koordynowana przez ECDC, które w roku 2025
obchodzi 20-lecie swojej działalności. Stanowi wsparcie dla kampanii na rzecz zapobiegania
oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe prowadzonych w poszczególnych krajach
członkowskich UE. Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach jest skoordynowany ze
Światowym Tygodniem Wiedzy o Antybiotykach.
Dane opublikowane przez ECDC w związku z realizacją EAAD w roku 2024 pokazują, że
pomimo poprawy w niektórych obszarach, UE nie osiąga swoich celów w zakresie
zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe zaplanowanych do roku 2030.
Co więcej, w latach 2019–2023 spożycie antybiotyków w UE wzrosło o 1%, co skutkuje
odejściem od zalecanego przez Radę Unii Europejskiej celu redukcji o 20% do 2030 r.
Chociaż w tym samym okresie nastąpił znaczny spadek zakażeń krwi wywołanych przez
opornego na metycylinę gronkowca złocistego (MRSA), sytuacja w innych krytycznych
obszarach, takich jak zakażenia krwi wywołane przez oporną na karbapenemy Klebsiella
pneumoniae, pogorszyła się (w latach 2019–2023 zachorowalność wzrosła o prawie 60%).
Stanowi to rosnące zagrożenie dla pacjentów w szpitalach w całej UE, zwłaszcza że nadal
dostępnych jest bardzo niewiele opcji terapeutycznych w leczeniu pacjentów zakażonych
oporną na karbapenemy Klebsiella pneumoniae.
Aby odwrócić ten niepokojący trend, ECDC wzywa do przyspieszenia wysiłków w trzech
głównych obszarach:
8
1. Zapobieganie zakażeniom i ich kontrola
2. Rozważne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych
3. Opracowywanie nowych środków przeciwdrobnoustrojowych i dostęp do nich.
Wobec braku bardziej zdecydowanych i szybszych działań w dziedzinie zdrowia publicznego
jest mało prawdopodobne, aby UE osiągnęła zakładane cele do 2030 r. W konsekwencji
zwiększy się liczba zakażeń bakteriami opornymi na środki przeciwdrobnoustrojowe, które
będą trudniejsze do wyleczenia, co doprowadzi do rosnących wyzwań dla pacjentów
i większej liczby zgonów związanych z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe10
.
NIEZBĘDNE DZIAŁANIA DLA POPRAWY SYTUACJI
Przeciwdziałanie zagrożeniom związanym z narastaniem oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe wymaga wielosektorowych działań. Ważne są kampanie edukacyjne
na temat racjonalnej antybiotykoterapii i zapobiegania zakażeniom prowadzone w sposób
ciągły i kierowane do specjalistów medycznych i do ogółu społeczeństwa.
Konieczne są działania w innych obszarach: wzmocnienie kontroli zakażeń, monitorowanie
antybiotykooporności, zużycia antybiotyków i wprowadzanie procedur sprzyjających
utrzymaniu efektywności dostępnych leków, właściwa polityka rejestracyjna i refundacyjna.
Ze względu na dynamikę zjawiska antybiotykooporności konieczne są inwestycje w prace nad
wprowadzaniem nowych leków, strategii terapeutycznych, szczepień i narzędzi
diagnostycznych, zwłaszcza tych nakierowanych na bakterie wielolekooporne.
Nie wolno też zapominać, że kluczowym fundamentem zdrowia i dobrostanu ludzi, zwierząt
i roślin jest zdrowie środowiska. Utrzymanie zdrowia ekosystemów poprzez ochronę
środowisk naturalnych pomaga zachować bioróżnorodność, ograniczając pojawianie się
i przenoszenie chorób na styku zwierząt, ludzi i roślin, zwiększając dobrostan i promując
zdrowie. Degradacja środowiska spowodowana działalnością człowieka to szereg zagrożeń
dla zdrowia.
PAMIĘTAJMY!
ANTYBIOTYKOOPORNOŚĆ TO ZAGROŻENIE DLA ZDROWIA I ŻYCIA NAS
WSZYSTKICH.
SKUTECZNOŚĆ ANTYBIOTYKÓW I MOŻLIWOŚĆ LECZENIA ZAKAŻEŃ
I CHORÓB BAKTERYJNYCH, ZALEŻY OD ICH ROZSĄDNEGO STOSOWANIA.
9
DZIAŁAJ TERAZ.
CHROŃ NASZĄ TERAŹNIEJSZOŚĆ,
ZABEZPIECZ NASZĄ PRZYSZŁOŚĆ
Sposoby zaangażowania w kampanię EAAD/WAAW w Polsce 8
:
1. Rozpowszechniaj informacje w mediach społecznościowych, używając hashtagi
#WAAW, #AMR i #AntimicrobialResistance, a także materiały graficzne
i informacyjne opublikowane na stronie https://antybiotyki.edu.pl/edwa/.
2. Dołącz do kampanii „Go Blue for AMR” (szczegóły patrz str. Xx)
3. Prezentuj lokalne działania – dziel się opisami działań, cytatami lub filmami z Twoich
projektów zwalczających AMR.
4. Organizuj interaktywne wydarzenia, takie jak stoiska informacyjne, targi
społecznościowe, wystawy, spotkania z prelegentem lub zajęcia w klasach.
5. Organizuj dialogi lub panele z ekspertami z całego obszaru One Health, aby promować
świadomość i rozwiązania międzysektorowe.
6. Współpracuj z osobami publicznymi, aby wzmocnić swoje przesłanie i dotrzeć do
szerszego grona odbiorców.
7. Angażuj młodzież poprzez konkursy, szkolne prelekcje, kreatywne warsztaty lub kursy
na temat AMR.
8. Docieraj do decydentów (ministrowie, parlamentarzyści, dyrektorzy), którzy mogą
prowadzić dialog na temat kluczowych działań niezbędnych do rozwiązania problemu
oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
9. Dodaj temat oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe do istniejących wydarzeń –
wykorzystaj nadchodzące konferencje, wystawy lub kampanie jako platformę do
promowania inicjatywy One Health i działań przeciwko oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe.
10. Promuj dobre praktyki w swoim sektorze, umieszczając wytyczne, narzędzia
szkoleniowe lub plakaty w widocznych miejscach oraz szkoląc personel w zakresie
najlepszych praktyk.
11. Angażuj media, dzieląc się kluczowymi przesłaniami, pisząc artykuły, dołączając do
paneli i zapraszając dziennikarzy do relacjonowania Twoich wydarzeń.
10
SZCZEGÓŁOWE ZALECENIA
ZAPOBIEGAJĄCE ZJAWISKU NARASTANIA
ANTYBIOTYKOOPORNOŚCI
Zadania dla Pacjenta:
1. Stosuj antybiotyki tylko wtedy, gdy zostały przepisane przez lekarza.
2. Nie żądaj antybiotyków, jeśli lekarz twierdzi, że ich nie potrzebujesz.
3. Stosując antybiotyki, postępuj zgodnie z zaleceniami lekarza – sam nie skracaj terapii.
4. Nie udostępniaj ani nie używaj antybiotyków pozostałych po poprzedniej terapii.
5. Zapobiegaj infekcjom poprzez regularne mycie lub dezynfekcję rąk, higieniczne
przygotowywanie posiłków, unikanie bliskiego kontaktu z chorymi, aktualizację
szczepień i uprawianie bezpiecznego seksu.
6. Wybieraj żywność, która została wyprodukowana bez użycia antybiotyków w hodowli
zwierząt i przygotowuj ją do spożycia w sposób higieniczny (utrzymuj czystość,
oddzielaj żywność surową i ugotowaną, dokładnie gotuj, utrzymuj żywność
w bezpiecznej temperaturze, używaj bezpiecznej wody i surowców).
Zadania personelu medycznego:
1. Zapobiegaj infekcjom stosując mycie i dezynfekcję rąk, czyste narzędzia i środowisko.
2. Przepisuj i wydawaj antybiotyki tylko w uzasadnionych klinicznie sytuacjach.
3. Monitoruj i zgłaszaj infekcje wywołane przez oporne na antybiotyki drobnoustroje.
4. Rozmawiaj z pacjentem o tym, jak prawidłowo przyjmować antybiotyki, o oporności na
antybiotyki i niebezpieczeństwach związanych z niewłaściwym ich stosowaniem.
5. Rozmawiaj z pacjentem o zapobieganiu infekcjom. Promuj bezpieczne zachowania –
mycie lub dezynfekcję rąk, zakrywanie nosa i ust podczas kichania i kaszlu, zachowanie
dystansu, szczepienia, bezpieczny seks, higieniczne przygotowywanie posiłków.
Zadania osób i instytucji uprawnionych do podejmowania decyzji:
1. Integruj edukację w zakresie zapobiegania narastania oporności na środki
przeciwdrobnoustrojowe z krajową koncepcją „Jedno zdrowie”.
2. Wspieraj włączenie kampanii zapobiegania AMR do szkolnych programów nauczania.
11
3. Zwiększ finansowanie programów wspierających działania związane z zapobieganiem
narastaniu oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
4. Uaktualniaj krajowe przepisy dotyczące produkcji, stosowania i metod unieszkodliwiania
środków przeciwdrobnoustrojowych w medycynie, weterynarii i rolnictwie.
5. Wspieraj i rozwijaj krajowe programy monitorowania lekooporności.
6. Popieraj udostępnianie krajowych wyników monitorowania lekooporności w sieciach
monitorowania m.in. w WHO GLASS (ang. Global Antimicrobial Resistance and Use
Surveillance System (GLASS)) oraz europejskiej sieci EARS-Net (ang. European
Antimicrobial Resistance Surveillance Network).
7. Wspieraj wielosektorową (ministerstwo zdrowia, edukacji, rolnictwa, środowiska,
finansów) współpracę w zakresie zapobiegania i zwalczania zjawiska AMR.
8. Wspieraj globalne inicjatywy promujące działania na rzecz zapobiegania AMR
prowadzone przez ONZ, WHO lub ECDC.
Zadania organizacji pozarządowych:
1. Współpracuj z organizacjami rządowymi i międzynarodowymi w celu wdrożenia,
realizowania i egzekwowania działań i przepisów na rzecz zapobiegania AMR.
2. Edukuj społeczności w celu podniesienia świadomości w zakresie zagrożeń
wynikających z narastania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
3. Współpracuj z lokalnymi i globalnymi organizacjami pozarządowymi i grupami
społeczeństwa obywatelskiego w celu dzielenia się wiedzą, zasobami i strategiami
zwalczania AMR.
4. Wspieraj wdrażanie krajowych planów działania w zakresie zapobiegania AMR.
Zadania partnerów medialnych:
1. Twórz atrakcyjne treści, analizuj i wyjaśniaj dane, znajdź i prezentuj ciekawe punkty
widzenia, aby wspomóc działania na rzecz zapobiegania AMR.
2. Prezentuj wiedzę specjalistyczną – przedstawiaj wywiady i opinie ekspertów na temat
narastania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
3. Uruchom lub wspomagaj istniejące kampanie zwiększające świadomość społeczną
i zainteresowanie problematyką AMR.
4. Prezentuj historie z życia wzięte, oparte na przeżyciach pacjentów i lekarzy.
12
Zadania szkół i uniwersytetów:
1. Integruj edukację na temat AMR z programami nauczania na wszystkich poziomach
nauczania.
2. Zachęcaj i wspieraj interdyscyplinarne projekty badawcze skupione na zrozumieniu
zjawiska AMR.
3. Organizuj i uczestnicz w wydarzeniach (konferencje, seminaria, warsztaty, debaty) na
temat narastania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
4. Organizuj konkursy (fotograficzny lub plakatowy) na temat sposobów zapobiegania
narastaniu AMR.
5. Dołącz i działaj w lokalnych i globalnych akcjach zapobiegających narastaniu AMR.
6. Dziel się wiedzą – zapraszaj ekspertów AMR na spotkania z uczniami i studentami.
7. Zorganizuj wystawę przygotowaną i udostępnianą w ramach realizacji Narodowego
Programu Zdrowia na lata 2021-2025.
8. W promocji EAAD i WAAW wykorzystaj materiały edukacyjne (wystawa, plakat, pakiet
prasowy) przygotowaną i udostępnianą w ramach realizacji Narodowego Programu
Zdrowia na lata 2021-2025.
Zadania młodych ludzi i grup studenckich:
1. Dołącz i działaj w lokalnych i globalnych akcjach zapobiegających narastaniu AMR.
2. Organizuj w swoim otoczeniu działania edukacyjne (konkursy, warsztaty, seminaria,
kampania w mediach społecznościowych) podnoszące świadomość na temat narastania
oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.
3. Angażuj się w projekty badawcze szukające rozwiązań ograniczających zjawisko AMR.
13
DOŁĄCZ DO KAMPANII
„Go Blue for AMR”
Noś jasnoniebieski kolor ubrań podczas EAAD i WAAW w dniach 18-24 listopada.
Podziel się ze światem! Użyj mediów społecznościowych lub tradycyjnych, aby
ogłosić, dlaczego jesteś „Blue for AMR”.
Uświadamiaj o konieczności przeciwdziałania antybiotykooporności (AMR)
przyjaciół, rodzinę, współpracowników i swoją społeczność.
Informacje na temat obchodów w Polsce kampanii informacyjnej Europejski Dzień
Wiedzy o Antybiotykach oraz Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach
dostępne są na stronie http://antybiotyki.edu.pl/edwa/
Zachęcamy do przesłania do nas zdjęcia swojego, swojej grupy przyjaciół, rodziny,
współpracowników ubranych na niebiesko,
na mail:
a my umieścimy Wasze zdjęcia na naszym profilu NPOA/NPZ na FB i X
i pokażemy, że bierzecie świadomy udział w kampanii
i promujecie wiedzę o antybiotykooporności
14
OPORNOŚĆ NA ANTYBIOTYKI W POLSCE I EUROPIE
W 2024 ROKU – DANE SIECI EARS-NET
Sieć EARS-Net koordynowana przez ECDC monitoruje oporne na antybiotyki szczepy
bakterii izolowanych z posiewów krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego, pobrane od pacjentów
leczonych w szpitalach. Monitorowaniu podlegają bakterie istotne dla epidemiologii zakażeń
związanych z pobytem w zakładach opieki zdrowotnej: Escherichia coli, Klebsiella
pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter baumannii, Staphylococcus aureus,
Enterococcus faecalis, Enterococcus faecium, oraz wywołujący zakażenia pozaszpitalne
Streptococcus pneumoniae.
Dane zbierane są z laboratoriów mikrobiologicznych w krajach Unii Europejskiej (UE)
i Europejskiego Obszaru Gospodarczego: Islandii i Norwegii (EOG). Dane sieci EARS-Net
publikowane są przez ECDC w formie raportów i na stronie internetowej w Surveillance
Atlas of Infectious Diseases (https://www.ecdc.europa.eu/en/data-dashboards-and-databases),
oraz w raporcie opracowanym wspólnie z siecią Central Asian and European Surveillance of
Antimicrobial Resistance Network (CESAR), koordynowaną przez WHO. Zbiórkę danych
z Polski prowadzi Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Lekowrażliwości Drobnoustrojów
(KORLD) znajdujący się w Narodowym Instytucie Leków w Warszawie. Polskie dane są
publikowane w postaci raportu na stronie internetowej KORLD (https://korld.nil.gov.pl).
W 2024 r. w Polsce dane zebrano z 54 laboratoriów, wykonujących diagnostykę
mikrobiologiczną dla 61 szpitali z terenu całej Polski. Ogółem w 2024 r. zebrano dane dla
większej niż w roku 2023 liczby szczepów ze wszystkich gatunków podlegających
monitorowaniu. Spowodowało to zwiększenie w stosunku do danych z 2023 roku
współczynników zapadalności na 100 000 populacji na zakażenia wywołane przez bakterie
oporne na antybiotyki dla niemal wszystkich par drobnoustrój–grupa antybiotyków
podlegających monitorowaniu, z wyjątkiem S. aureus opornych na metycyline (MRSA),
E. coli opornych na karbapenemy oraz P. aeruginosa opornych jednocześnie na trzy lub
więcej grup leków. Dodatkowo w ostatnich 5 latach zaobserwowano znamienny statystycznie
wzrost współczynnika zapadalności w przypadku:
E. coli i oporności na aminopenicyliny, III generację cefalosporyn, fluorochinolony,
amonoglikozydy i jednoczesnej oporności na 3 grupy leków: cefalosporyny
III generacji, fluorochinolony i aminoglikozydy;
15
K. pneumoniae i oporności na III generację cefalosporyn, karbapenemy,
fluorochinolony, aminoglikozydy i jednoczesną oporność na 3 grupy leków:
cefalosporyny III generacji, fluorochinolony i aminoglikozydy;
P. aeruginosa i oporności na ceftazydym;
S. pneumoniae i oporności na penicyliny, makrolidy i jednoczesnej oporności na obie
te grupy leków;
E. faecium i oporności na wankomycynę.
W 2023 roku w dokumencie „Council Recommendation on stepping up EU actions to combat
antimicrobial resistance in a One Health approach” opublikowano cele obniżenia w Europie
współczynnika zapadalności na 100 000 populacji w stosunku do danych z 2019 roku na
zakażenia wywołane przez bakterie oporne na antybiotyki. Wyznaczono następujące cele do
osiągnięcia do 2030 roku: dla S. aureus opornych na metycylinę (MRSA) o 15%, dla E. coli
opornych na III generacje cefalosporyn o 10% a dla K. pneumoniae opornych na
karbapenemy o 5%.
Dane z Polski z 2024 roku wskazują na osiągnięcie wyznaczonego celu obniżenia
współczynnika zapadalności w przypadku szczepów MRSA, ponieważ w latach 2019-2024
stwierdzono spadek tego współczynnika o 19,5% (z 4,26/100 000 populacji do 3,43/100 000
populacji).
Problematyczne natomiast wydaje się osiągnięcie celów wyznaczonych dla pałeczek Gramujemnych. Współczynnik zapadalności w stosunku do danych z 2019 roku wzrósł w 2024r.
w przypadku E. coli opornych na cefalosporyny III generacji o 26,7%, a w przypadku
K. pneumoniae opornych na karbapenemy o 273,2%. Oporność na karabapenemy
u K. pneumoniae w Polsce wynika głównie z rozprzestrzeniania się szczepów wytwarzającyh
karbapenemazy typu NDM, oraz w mniejszym stopniu inne karbapenemazy, głównie KPC
i OXA-48.
Najnowszy raport zawierający dane EARS-Net za rok 2024 i lata wcześniejsze zostanie
opublikowany 18 listopada na stronie ECDC: www.ecdc.europa.eu oraz w Surveillance Atlas
of Infectious Diseases (https://www.ecdc.europa.eu/en/data-dashboards-and-databases)
16
KONSUMPCJA ANTYBIOTYKÓW W POLSCE I EUROPIE
W 2024 ROKU – DANE SIECI ESAC-NET
Konsumpcja antybiotyków w Europie jest monitorowana przez Europejską Sieć
Monitorowania Konsumpcji Antybiotyków ESAC-Net (ang. European Surveillance of
Antimicrobial Consumption Network), koordynowaną przez ECDC. W Polsce dane dotyczące
konsumpcji antybiotyków przeliczane są w Narodowym Instytucie Leków na podstawie
danych sprzedażowych. W opracowaniu danych stosowany jest wskaźnik dawek dobowych
definiowanych DDD (ang. defined daily dose) na 1000 mieszkańców na dzień (DID) wg.
metodologii ATC/DDD opracowanej przez Ośrodek Statystyki Medycznej WHO. DDD jest
rekomendowaną miarą umożliwiającą porównanie zużycia antybiotyków między różnymi
krajami lub ośrodkami, a także obserwację trendów konsumpcji.
W Polsce w 2024 roku przeciętna konsumpcja środków przeciwbakteryjnych do stosowania
ogólnoustrojowego (grupa ATC J01) w lecznictwie otwartym i zamkniętym łącznie wynosiła
22,61 DDD na 1000 mieszkańców na dzień, przy czym w lecznictwie otwartym wyniosła
21,8 DDD na 1000 mieszkańców na dzień, a w lecznictwie zamkniętym 1,42 DDD na 1000
mieszkańców na dzień. Ponieważ dane z lecznictwa zamkniętego w raporcie ESAC-Net
przeliczane są podobnie jak w lecznictwie otwartym na mieszkańców (a nie na pacjentów lub
osobodni hospitalizacji), dlatego interpretacja musi uwzględniać różną specyfikę lecznictwa
zamkniętego w różnych krajach i porównania międzynarodowe w tym obszarze muszą być
ostrożniejsze.
W dokumencie „Council Recommendation on stepping up EU actions to combat
antimicrobial resistance in a One Health approach” zadeklarowano osiągnięcie wskaźnika
obniżenia o 20% przeciętnego całkowitego zużycia (łącznie w lecznictwie otwartym
i zamkniętym) środków przeciwbakteryjnych do stosowania ogólnoustrojowego mierzonego
wskaźnikiem dawek dobowych definiowanych DDD (ang. defined daily dose) na 1000
mieszkańców na dzień oraz osiągnięcie wskaźnika zużycia antybiotyków z grupy „Access”
wg terminologii WHO w ilości odpowiadającej minimum 65% wszystkich stosowanych
antybiotyków. W Polsce oznacza to obniżenie całkowitej konsumpcji o 27% w stosunku do
bazowej 23,6 DDD na 1000 mieszkańców na dzień w 2019 roku. Osiągnięty w 2024 roku
wskaźnik 22,61 DDD na 1000 mieszkańców na dzień wskazuje na obniżenie całkowitej
konsumpcji, ale jedynie o 4,2% w stosunku do danych z 2029 roku. Odsetek antybiotyków
z grupy „Access” wg terminologii WHO w 2024 wyniósł w Polsce 56,5% i był niższy niż
60,4% zanotowane w roku 2023.
17
Najnowszy raport z danymi dotyczącymi spożycia środków przeciwdrobnoustrojowych za rok
2024 i lata wcześniejsze będzie dostępny od 18 listopada w ogólnodostępnej interaktywnej
bazie danych ESAC-Net na stronie internetowej ECDC: www.ecdc.europa.eu .
